डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 6 डिसेंबर 1946 रोजी घटनेच्या उद्दीष्टांवर भाष्य करताना स्पष्ट शब्दांत सांगितले की “भविष्यातील कोणत्याही सरकार सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय यावर विश्वास ठेवत असेल तर समाजवादी अर्थव्यवस्थेशिवाय ती शक्य नाही, ” डॉ. आंबेडकर यांनी समाजवादी अर्थव्यवस्था सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्यायासाठी अपरिहार्य मानले आहे.
“भविष्यातील कोणत्याही सरकार सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय यावर विश्वास ठेवत असेल तर समाजवादी अर्थव्यवस्थेशिवाय ती शक्य नाही, “
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
त्यांनी आपल्या स्टेट आँफ मायनॉरिटी (राज्य व अल्पसंख्याक) या पुस्तकात समाजवादी अर्थव्यवस्थेचे सविस्तर विवेचन केले आहे . उद्योग धंद्यांच्या संदर्भात त्यांनी अशी भूमिका मांडली की “ज्या उद्योगांना मोठे उद्योग घोषित केले जातात , ते राज्य सरकारच्या मालकीचे असतील आणि ते राज्य चालवतील.” मूलभूत उद्योगांच्या संदर्भातही त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की “ते उद्योग मोठे उद्योग नाहीत तर मूलभूत उद्योग आहेत, हे राज्याचे मालक असतील आणि राज्य. सरकार स्थापलेल्या महामंडळांमार्फत चालवल्या जातील. ” विमा व्यवसायाच्या संदर्भात त्यांनी विशेष भर दिला की “विमा राज्याच्या मक्तेदारीत राहील आणि शेती ही राज्यातील अधिकार कक्षातील उद्योग असेल.”
उद्योग, शेती आणि विमा यांच्या राज्य मालकीसाठी जोरदारपणे समर्थन
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी उद्योग, शेती आणि विमा यांच्या राज्य मालकीसाठी जोरदारपणे समर्थन केले होते.
आणि सामाजिक,आर्थिक आणि राजकीय न्यायासाठी ही एक अनिवार्य परिस्थिती मानत,पण आता परीस्थिती उलटी दिसत आहे,
या वर्षाच्या अर्थसंकल्प 2021-22 ही सर्वात मोठी आणि निर्णायक घोषणा कोणती
तर ही आहे की सरकारी संस्था, सार्वजनिक कंपन्या, विमा आणि बँकांचे खाजगीकरण आहे.
अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण यांनी आपल्या अर्थसंकल्पीय भाषणात
आणि प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणावरील चर्चेला उत्तर देताना,
लोकसभेत सरकार आणि सार्वजनिक कंपन्या-कॉर्पोरेशन आणि बँका आणि विमा यांचे खासगीकरण स्पष्ट केले.
अर्थमंत्र्यांनी बीपीसीएल (भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड), एअर इंडिया, आयडीबीआय,
एससीआय (शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया), सीसीआय (भारतीय कॉटन कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया),
बीईएमएल आणि पवन हंस यांचे खासगीकरण जाहीर केले.
एवढेच नव्हे तर त्यांनी दोन बँक आणि जनरल विमा कंपनी (जनरल विमा कंपनी) च्या खासगीकरणाचीही घोषणा केली.
2021-22 च्या अर्थसंकल्पात पीएसई धोरण आणण्याची घोषणा करताना अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण म्हणाल्या की,
चार धोरणात्मक क्षेत्रे वगळता सर्व सरकारी कंपन्यांचे निर्धारण (खासगीकरण) केले जाईल.
धोरणात्मक आणि नॉन-स्ट्रॅटेजिक क्षेत्रांमध्ये निर्गुंतवणुकीचा स्पष्ट रोडमॅप असेल.
जीवन विमा कॉर्पोरेशन (एलआयसी) आयपीओ (विक्री समभाग) आणले जाईल.
याशिवाय इतर अनेक सरकारी कंपन्यांच्या निर्गुंतवणुकीचीही घोषणा केली.
जी जमीन सरकारांच्या (केंद्र आणि राज्य) हाती आहे ती खाजगी ताब्यात देण्यात येईल
वित्तमंत्री म्हणाले की, आयडीबीआय बँक, बीपीसीएल, शिपिंग कॉर्पोरेशन, कंटेनर कॉर्पोरेशन, निलांचल इस्पात निगम लिमिटेड यांची समभाग विक्री आर्थिक वर्ष 2021-22 मध्ये पूर्ण केली जाईल. एलआयसीमध्ये आयपीओची घोषणा करताना अर्थमंत्री म्हणाले की त्यासाठी कायद्यात सुधारणा केली जाईल. केंद्रीय सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपन्यांमधील धोरणात्मक निर्गुंतवणुकीसाठी एनआयटीआय आयोगाला यादी तयार करण्यास सांगण्यात आले आहे, असे अर्थमंत्री म्हणाले. एवढेच नव्हे, तर राज्यांना पीएसयूमध्ये हिस्सा विकण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी प्रोत्साहन पॅकेज आणले जाईल, असेही अर्थमंत्र्यांनी सांगितले. राज्यांना पीएसयू (सरकारी कंपन्या-कॉर्पोरेशन) विक्रीसाठी प्रोत्साहित करणे म्हणजे असे न करणार्या राज्यांना विविध स्वरुपात आर्थिक शिक्षा दिली जाईल.
सरकारी सार्वजनिक कंपन्या-महामंडळांच्या खासगीकरणाबरोबरच सरकारी जमिनींच्या खासगीकरणाची योजनाही या ‘अर्थसंकल्पाचे जमीन’ असे नाव देण्यात आलेल्या या अर्थसंकल्पात ठेवण्यात आले आहे. याचाच अर्थ असा आहे की जी जमीन सरकारांच्या (केंद्र आणि राज्य) हाती आहे ती खाजगी ताब्यात देण्यात येईल. आरोग्य आणि शिक्षणाचे खासगीकरण करण्याची प्रक्रिया यापूर्वी मोठ्या प्रमाणात झाली आहे. भांडवलदार-कॉर्पोरेट घरांना जमीन देण्याचे कामही भूसंपत्तीच्या नावाखाली सुरू झाले आहे. आऊटसोर्सिंगच्या नावाखाली सरकारी क्षेत्रातील कामांचा मोठा भाग यापूर्वीच खाजगी हाती सोपविण्यात आला असून या प्रक्रियेला गती देण्यासाठी या अर्थसंकल्पात निर्णय घेण्यात आला आहे. या आर्थिक वर्षाच्या अर्थसंकल्पात सार्वजनिक-खासगी कंपन्यांच्या निर्गुंतवणुकीतून खासगीकरण करणातून 1.75 लाख कोटी रुपये उभे करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
राज्याची मालमत्ता खाजगी हाती हस्तांतरित होईल.
2021-22 या आर्थिक वर्षाचे हे बजेट पारंपारिकपणे सादर केले जाणारे अर्थसंकल्प नाही, प्रत्येक गोष्टीचे खाजगीकरण करतोय . आंबेडकरांच्या राज्य समाजवादाच्या विचारधारेची पायमल्ली होत असून आता पुढील काळात पैशाचे विनिवेश (बँक-विमा), कंपन्या आणि जमीन कॉर्पोरेट घराण्यांकडून नियंत्रित केली जाईल आणि खाजगीकरणाच्या नावाखाली हस्तांतरित केली गेली होती. म्हणजेच राज्याची मालमत्ता खाजगी हाती हस्तांतरित होईल.
मालमत्ता कोणत्या जाती व वर्ग हस्तांतरित केल्या जातील आणि त्याचा दलितांवर काय परिणाम होईल, असा प्रश्न उपस्थित होतो. हे स्पष्ट आहे की 70 वर्षांत हजारो वर्षांपासून परंपरागतपणे मालमत्ता असलेली राज्यात आणि मालमत्तेची हस्तांतरण कॉर्पोरेट घरे आणि मोठ्या भांडवलदार आणि व्यापार्यांच्या ताब्यात आहेत . सर्व तथ्ये आणि आकडेवारी याची साक्ष देतात की भारतातील सर्व कॉर्पोरेट घरे आणि बड्या भांडवलशाही-व्यापारी उच्चवर्गाच्या म्हणजेच विनिवेश व खासगीकरणाच्या नावाखाली राज्यातील सर्व मालमत्ता उच्च वर्गाच्या श्रीमंत वर्गाकडे सोपविली जातात या अर्थसंकल्पात प्रस्तावित करण्यात आले आहे.
वर्ण-प्रणालीनुसार संपूर्ण वितरण अजूनही भारतात अस्तित्वात
याचा पहिला परिणाम असा होईल की देशातील बहुतेक भांडवल, मालमत्ता आणि संपत्ती व्यापलेल्या तथाकथित उच्चवर्णीयांकडे अधिक भांडवल, आणि संपत्ती असेल आणि दलित बहुजनांवर त्यांची आर्थिक पकड अधिक मजबूत होईल, याचा परिणाम असा आहे की मनुच्या इच्छेनुसार, दलित-बहुजनांच्या उदरनिर्वाहासाठी पूर्णपणे उच्च जातींवर अवलंबून असेल, जे काही प्रमाणात डॉ. आंबेडकरांची राज्य समाजवाद किंवा लोककल्याणकारी राज्य किंवा मिश्र अर्थव्यवस्था या संकल्पनेवर अवलंबून आहे. कारण खासगी क्षेत्रातील काही अपवाद वगळता मनुच्या वर्ण-प्रणालीनुसार संपूर्ण वितरण अजूनही भारतात आहे.
याचा दुसरा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे आरक्षणाची संपूर्ण संकल्पना प्रत्यक्षात संपेल. जेव्हा सरकार आणि सार्वजनिक क्षेत्र कायम राहणार नाही , अशा परिस्थितीत व्यावहारिक स्तरावर आरक्षणाला विशेष अर्थ प्राप्त होणार नाही. सर्व आकडेवारी या गोष्टीची साक्ष देतात की दलित प्रतिनिधित्व आणि आर्थिक भरभराटीचा एकमेव मार्ग म्हणजे सरकारी क्षेत्रात आरक्षण, जेव्हा आरक्षण नसेल तेव्हा प्रतिनिधित्त्व आणि आर्थिक भरभराटीचा एकमेव मार्गही बंद होईल. हा त्याचा थेट प्रतिकूल प्रभाव दलितांवर आदिवासी पडेल दलित राजकारण आणि सामाजिक समता या संघर्षाचा मुख्य आधार असलेल्या आरक्षित असलेल्या दलितांची आर्थिक ताकद आणि बौद्धिक शक्ती ही एक कमी होईल हे सत्य आहे.
दलितांना आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या इतके कमकुवत केले जाईल
आरक्षित असलेल्या याच दलितांच्या जोरावर, कांशीराम यांनी उत्तर भारतातील दलित राजकारणाला शक्तिशाली ताकदीत रूपांतरित केले आणि सामाजिक-सांस्कृतिक चळवळ देखील निर्माण केली. प्रथमच दलित राजकारण स्वतंत्र सत्ता म्हणून स्थापन झाले. सरकारी क्षेत्रात आरक्षण रद्द करणे म्हणजे स्वतंत्र दलित राजकारणाची आर्थिक आणि बौद्धिक कणा मोडणे होय. आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या कमकुवत किंवा उपेक्षित असलेले दलित सामाजिक न्यायासाठी संघर्ष कसा सुरू ठेवू शकतील, शेती, व्यापार आणि भांडवलावर त्यांची मालकी उपेक्षणीय आहे.
याचा अर्थ असा की आरक्षण रद्द केल्याने दलितांना आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या इतके कमकुवत केले जाईल की त्यांना सामाजिक समानतेसाठी संघर्ष सुरू ठेवणे शक्य होणार नाही. इतकेच नव्हे तर समाजवादी अर्थव्यवस्थेशिवाय सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय मिळू शकत नाही असे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना या घटनेची सखोल जाणीव होती की केवळ राज्यघटनेने शासित राज्यच दलित-बहुजनांच्या न्यायावर नियंत्रण ठेवू शकते. त्यांनी घटनेत दलित (एससी) आणि आदिवासी (एसटी) यांच्या आरक्षणाची तरतूद केली आणि ओबीसींसाठी आरक्षणाचा सैद्धांतिक-औपचारिक मार्गही उघडला. परंतु जेव्हा प्रत्येक गोष्टीचे खाजगीकरण केले जाते तेव्हा आरक्षणाला विशेष निर्णायक महत्त्व नसते.
सध्याच्या सरकारची विचारसरणी मनुच्या विचारधारेवर आधारित
नोकरशाहीसारख्या राज्य निर्णय घेणाऱ्या संस्थेतही केंद्र सरकारने लेटर थेट भरती (परीक्षा व आरक्षणाची तरतूद न करता) भरती करण्यास सुरवात केली आहे. आरक्षणे रद्द करण्याचा हा आणखी एक मार्ग आहे. दलितांच्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्यायासाठी संघर्ष करण्याच्या भौतिक-बौद्धिक भूमिकेचे उच्चाटन करण्यासाठी सध्याचे अर्थसंकल्प आक्रमकपणे काम करीत आहे . वास्तविकता अशी आहे की आरएसएस शासित असलेल्या सध्याच्या सरकारची विचारसरणी मनुच्या विचारधारेवर आधारित आहे, ज्यात दलितांसाठी सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्यायाच्या संकल्पनेला स्थान नाही.
सध्याच्या अर्थसंकल्पात आधीपासूनच देशाच्या बहुतेक संपत्तीची मालकी असलेल्या उच्चवर्णीय कॉर्पोरेट वर्गातील लोकांच्या ताब्यात असलेल्या मालमत्तेच्या हस्तांतरणासाठी ठोस कृती योजना सादर केली गेली नाही, आपल्या देशातील 1 टक्के लोकांकडे . आधीपासूनच 73 टक्के संपत्ती आहे. या 1 टक्के मध्ये एकही दलित नाही. बहुसंख्य बेरोजगारी आणि उपासमारीच्या परिस्थितीला दलित बळी पडत असताना कोरोना काळातही उच्चवर्णीय कॉर्पोरेट घरांण्यांची संपत्ती झपाट्याने वाढली.
ऑक्सफॅम आपल्या अहवालात म्हटले आहे की कोविड -19 च्या काळात लोक भाकरीसाठी प्रंचड संघर्ष करताहेत
आणि दुसरीकडे भारतासारख्या गरीब देशात भांडवलदार 90 कोटी रुपये प्रति तासाला कमवतोय तो भांडवलदार म्हणजे मुकेश अंबानी.
नरेंद्र मोदींच्या पाच वर्षांच्या 2014- 2019 कार्यकाळात अंबानींच्या संपत्तीत 118 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे.
दुसर्या शब्दांत सांगायचे म्हणजे त्यांची संपत्ती 1.68 लाख कोटी वरून 3.65 लाख कोटींवर गेली आहे.
2014 मध्ये मोदीजींच्या जवळचे दुसरे भांडवलदार अदानी यांच्याकडे 50.4 हजार कोटींची संपत्ती होती,
जी 2019 मध्ये 1.1 लाख कोटींवर पोचली. म्हणजेच त्याची संपत्ती 121 टक्क्यांनी वाढली.हा वाढीचा दर अंबानीपेक्षा तीन टक्के जास्त आहे.
देशातील नैसर्गिक संसाधनांसह संसाधने मुठभर उच्च जातीच्या भांडवलदारांच्या हाती असतील.
1991 पासुन खासगीकरण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरणाच्या नावाखाली राज्यातील संपत्ती तथाकथित उच्चवर्णीयांच्या कॉर्पोरेट-भांडवलदारांच्या स्वाधीन करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली, परंतु सध्याच्या अर्थसंकल्पानं याची जाहीर घोषणा केली आणि ते दिवस फार दूर नाही की जे देशातील नैसर्गिक संसाधनांसह संसाधने मुठभर उच्च जातीच्या भांडवलदारांच्या हाती असतील.
इतिहासात हे सिद्ध झाले आहे की ज्याच्या हातात आर्थिक संसाधने आहेत, तो राजकीय व सामाजिक जीवनावर येन-केन मार्गाने नियंत्रण ठेवतो. सध्याच्या अर्थसंकल्पात भारतीय समाजात मनुची जात-आधारित अर्थव्यवस्था स्थापन केली गेली आहे आणि ही मालमत्ता उच्च जातीच्या उच्चवर्णीयांच्या पूर्ण मालकीची खात्री करण्याची योजना सादर केली आहे. हे आर्थिक वर्चस्व त्यांचे सामाजिक-राजकीय वर्चस्व आणखी वाढवेल असे सांगण्याची म्हणण्याची गरज वाटत नाही.
हे ही वाचा.. आक्रसलेली अर्थव्यवस्था सुधारण्यासाठीचे सरकारचे प्रयत्न अपुरे
हे ही वाचा.. भांवडलशाही आणि आर्थिक विषमता
जागल्या भारत वरील बातम्या/लेख शेअर करून इतर लोकांपर्यंत पोहोचण्यास आम्हाला मदत करा.मित्रांना सांगा.
(वाचकहो..आपल्या @jaaglyabharat या टेलिग्राम चॅनेलवर सहभागी व्हा,ताज्या अपडेट्स मिळवा)
First Published by Team Jaaglya Bharat on APRIL 24, 2021 16 : 10 PM
WebTitle – socialist economy and welfare state concept trampled 2021-04-24