वाचकांच्या पाठबळावर चालणारे माध्यमच स्वतंत्र राहू शकते; सरकारी मदतीवर चालणारे अनुदानित कॉर्पोरेट माध्यमे स्वतंत्र राहू शकत नाहीत: न्या.नागरत्ना

Reader funded independent press या संकल्पनेला सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायमूर्ती बी. व्ही. नागरत्ना यांनी ठाम वैचारिक आधार देत स्वातंत्र्यप्रेमी पत्रकारितेचा मार्ग स्पष्ट केला. २७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी नवी दिल्लीतील कॉन्स्टिट्यूशन क्लब येथे आयोजित इंटरनॅशनल प्रेस इन्स्टिट्यूट इंडिया अवॉर्ड फॉर एक्सीलन्स इन जर्नलिझम २०२५ या सोहळ्यात मुख्य भाषण करताना त्यांनी प्रेस स्वातंत्र्य, कॉर्पोरेट प्रभाव, राज्य संरक्षण आणि वाचकांच्या थेट पाठिंब्याबाबत सखोल आणि तात्त्विक भूमिका मांडली.

वाचकांच्या सबस्क्रिप्शनवर चालणाऱ्या माध्यमसंस्था अधिक मुक्त राहू शकतात

न्यायमूर्ती नागरत्ना यांनी आपल्या भाषणात स्पष्ट शब्दांत नमूद केले की Reader funded independent press हाच सार्वजनिक हित जपण्यासाठी आणि राजकीय दबाव टाळण्यासाठी सर्वाधिक सक्षम मॉडेल आहे. त्यांच्या मते, ज्या माध्यमसंस्था थेट वाचकांच्या सबस्क्रिप्शनवर चालतात, त्या राजकीय किंवा कॉर्पोरेट दबावापासून तुलनेने अधिक मुक्त राहू शकतात. वाचक जेव्हा एखाद्या माध्यमसंस्थेला आर्थिक पाठिंबा देतात, तेव्हा ते केवळ बातमी विकत घेत नाहीत, तर त्या पत्रकारितेच्या मूल्यांना मान्यता देतात.

Reader funded independent press या मॉडेलचे समर्थन करताना त्यांनी सांगितले की कॉर्पोरेट मालकी असलेला मीडिया कागदोपत्री स्वतंत्र दिसू शकतो, परंतु आर्थिक वास्तव आणि सत्ताकेंद्रांशी असलेले संबंध यामुळे त्याची संपादकीय स्वायत्तता मर्यादित होऊ शकते. त्यांनी निरीक्षण नोंदवले की प्रेस थेट राज्य नियंत्रणापासून दूर असला, तरी तो कॉर्पोरेट शक्तींवर अवलंबून असू शकतो आणि त्या कॉर्पोरेट शक्ती बदल्यात राज्य संरक्षणावर अवलंबून असतात. या साखळीमुळे संपादकीय निर्णयांवर अप्रत्यक्ष प्रभाव पडण्याची शक्यता वाढते.

स्वतंत्र पत्रकारिता ही सार्वजनिक मालमत्ता किंवा सार्वजनिक हिताचे साधन

न्यायमूर्ती नागरत्ना यांनी प्रेस स्वातंत्र्यावरील धोका हा केवळ उघड सेन्सॉरशिपपुरता मर्यादित नसल्याचे अधोरेखित केले. त्यांनी स्पष्ट केले की आर्थिक आणि नियामक दबाव अधिक घातक ठरू शकतात. मालकी हक्कांचे नियम, लायसन्सिंग कायदे, जाहिरात धोरणे, कर प्रणाली आणि अँटीट्रस्ट नियम यांसारखी साधने वापरून राज्य थेट गप्प बसविण्याऐवजी असे वातावरण निर्माण करू शकते, ज्यामध्ये कोणती बातमी कशी मांडली जाईल हे अप्रत्यक्षपणे ठरते. कायदा प्रेसला थेट बंद करू शकत नाही, परंतु तो असे संरचनात्मक संदर्भ तयार करू शकतो ज्यात अभिव्यक्ती आणि रिपोर्टिंग घडते, असे त्यांनी नमूद केले.

Reader funded independent press या संकल्पनेला त्यांनी लोकशाहीतील सार्वजनिक हिताशी जोडले.

स्वतंत्र पत्रकारिता ही सार्वजनिक मालमत्ता किंवा सार्वजनिक हिताचे साधन आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

त्यामुळे अशा पत्रकारितेला टिकवून ठेवण्यासाठी केवळ पत्रकारांचे धैर्य पुरेसे नाही,

तर वाचक आणि नागरी समाजाचा थेट आर्थिक आणि नैतिक पाठिंबा अत्यावश्यक आहे.

सबस्क्रिप्शन ही केवळ आर्थिक देवाणघेवाण नसून ती एका मूल्यव्यवस्थेची निवड आहे, असे त्यांनी विशद केले.

सामाजिक पाठिंबा आणि जागरूक नागरी समाजाशिवाय हमीचा पूर्ण लाभ मिळू शकत नाही

या भाषणात त्यांनी निवडक पत्रकारितेबाबतही चिंता व्यक्त केली.

विशिष्ट मुद्दे ठळकपणे पुढे आणणे आणि इतर मुद्द्यांकडे दुर्लक्ष करणे

या प्रवृत्तीमुळे सार्वजनिक चर्चेचा समतोल बिघडू शकतो, असे त्यांनी सांगितले.

त्याचवेळी त्यांनी जमिनीवरील प्रत्यक्ष रिपोर्टिंगचे कौतुक केले.

हवामान बदल, पर्यावरणीय प्रश्न, स्थानिक समुदायांचे प्रश्न

यांसारख्या विषयांवर केलेली सखोल मैदानी पत्रकारिता लोकांना वास्तवाशी जोडते

आणि धोरणनिर्मिती प्रक्रियेला माहितीपूर्ण बनवते, असे त्यांनी नमूद केले.

प्रेस स्वातंत्र्याच्या घटनात्मक आधाराचा उल्लेख करताना

त्यांनी भारतीय संविधानातील कलम १९(१)(a) अंतर्गत अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य

आणि कलम १९(१)(g) अंतर्गत व्यवसाय करण्याचा हक्क यांचा संदर्भ दिला.

प्रेस स्वातंत्र्य हे या दोन्ही तरतुदींच्या एकत्रित अर्थाने विकसित झालेले तत्त्व आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

तथापि, घटनात्मक हमी असली तरी सामाजिक पाठिंबा आणि जागरूक नागरी समाजाशिवाय

त्या हमीचा पूर्ण लाभ मिळू शकत नाही, असे त्यांनी अधोरेखित केले.

Reader funded independent press ही संकल्पना केवळ आर्थिक मॉडेल नाही

या सोहळ्यात उत्कृष्ट पत्रकारितेसाठी दिल्या जाणाऱ्या पुरस्कारांमध्ये Scroll.in च्या पत्रकार वैष्णवी राठोड यांना ग्रेट निकोबार आयलंड डेव्हलपमेंट प्रोजेक्टवरील त्यांच्या सखोल ग्राउंड रिपोर्टसाठी सन्मानित करण्यात आले. पर्यावरण, स्थानिक समाज आणि विकास प्रकल्प यांमधील गुंतागुंतीचे नाते उलगडणाऱ्या त्यांच्या रिपोर्टिंगला विशेष दाद देण्यात आली. अशा प्रकारची जमिनीवर आधारित, तथ्याधारित आणि सार्वजनिक हिताची पत्रकारिता ही Reader funded independent press या मॉडेलची प्रात्यक्षिक उदाहरणे ठरू शकतात, असा आशय या कार्यक्रमातून स्पष्टपणे पुढे आला.

नवी दिल्लीतील या कार्यक्रमात मांडलेले विचार केवळ एका पुरस्कार सोहळ्यापुरते मर्यादित नसून भारतातील माध्यमविश्व, न्यायव्यवस्था आणि लोकशाहीच्या आरोग्यावर व्यापक परिणाम करणारे आहेत. Reader funded independent press ही संकल्पना केवळ आर्थिक मॉडेल नसून ती संपादकीय स्वातंत्र्य, सार्वजनिक जबाबदारी आणि लोकशाही पारदर्शकतेची मूलभूत अट आहे, असा संदेश न्यायमूर्ती बी. व्ही. नागरत्ना यांनी दिला.

जागल्याभारत च्या वाचकांना आवाहन आपले पाठबळ आणि सबस्क्रिप्शन द्वारे सक्रिय योगदान आम्हाला पुढील वाटचालीसाठी आवश्यक आहे.

सबस्क्रिप्शन साठी खालील ठिकाणी तुम्ही आपले योगदान देऊ शकाल

Support Jaaglyabharat.com, – Your Small Contribution, A Big Step Towards Change!

जागल्याभारत अतिशय कमी रिसोर्स मध्ये काम करत आहे. दुसरीकडे बलाढ्य मेनस्ट्रिम मिडिया (प्रसार माध्यमे) जी सातत्याने फेक न्यूज चालवत असतात,आणि शोषित वंचित समाजाचे प्रश्न दाबत असतात.त्यामुळे आपल्या मिडियाला बळ दिले पाहिजे.अशा परिस्थितीत स्वतंत्र, प्रामाणिक आणि लोकांच्या बाजूने उभा असलेला मीडिया टिकून राहणे अत्यंत कठीण झाले आहे. म्हणूनच आपला मीडिया मजबूत करणे ही आज काळाची गरज आहे.

जागल्याभारत कोणत्याही कॉर्पोरेट, राजकीय पक्ष किंवा सत्ताकेंद्राच्या दयेवर चालत नाही. आम्ही तुमच्यासाठी ज्ञान, बातम्या आणि वास्तव मांडतो—तेही कोणताही दबाव न घेता.

आरएसएस ज्या पद्धतीने गुरुदक्षिणा स्वीकारतो—ना व्यक्ती, ना नोंदणीकृत संघटना—त्याच धर्तीवर, तुम्हीही जागल्याभारतवर मिळणाऱ्या ज्ञान, बातम्या आणि माहितीच्या मोबदल्यात छोटीशी आर्थिक मदत देऊ शकता.

तुमची मदत ही केवळ आर्थिक पाठबळ नाही,
ती स्वतंत्र विचारांना दिलेली साथ आहे,
ती सामाजिक न्यायासाठी उभे राहण्याची भूमिका आहे,
ती फेक न्यूजविरोधातील लढ्यातील सहभाग आहे.

थोडीशी मदतही आमच्यासाठी अत्यंत मोलाची आहे.
जागल्याभारतला बळ द्या.
सत्याला बळ द्या.

At Jaaglyabharat.com, we’re committed to bringing you accurate, insightful news that you can trust. By making a small contribution, you help us continue delivering high-quality content, expanding our reach, and staying independent. Every bit of support keeps the news accessible and empowers us to do more.

Thank you for standing with us!

आपल्या जागल्याभारत या युट्यूब चॅनेल ला भेट द्या,सबसक्राईब करा. सपोर्ट करा.