२५ जून १९७५ रोजी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी देशावर लादलेली आणीबाणी भाजप ‘काळा दिवस’ म्हणून पाळते. भाजप-आरएसएस नेते सातत्याने दावा करतात की त्यांच्या संघटनेने आणीबाणीविरोधात कठोर लढाई लढली. इतकेच नव्हे, केंद्र सरकारने याच तारखेला संविधान हत्या दिवस म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
![आरएसएस आणीबाणी RSS leader Balasaheb Devras supported Indira Gandhi's Emergency by writing several letters from jail](https://jaaglyabharat.com/wp-content/uploads/2024/07/RSS-leader-Balasaheb-Devras-supported-Indira-Gandhis-Emergency-by-writing-several-letters-from-jail-1024x576.webp)
इतिहासाच्या पानांमध्ये नोंदलेल्या घटनांमधून समजते की संपूर्ण आरएसएस संघ परिवार आणीबाणी ला विरोध करत नव्हता. संघामध्ये या मुद्द्यावर मतभेद होते. अनेक असे नेते होते जे पाकिस्तानला तोडून बांगलादेश बनवल्याबद्दल इंदिरा गांधींचे आभारी होते. तर काही संजय गांधींच्या कृत्यांचे कौतुक करत होते.
आरएसएस ला आणीबाणी विरोधी आंदोलनापासून दूर राहण्यास सांगत होते
एका बाजूला आरएसएस नेते नानाजी देशमुख आणीबाणी विरोधी आंदोलनात जेपींसोबत लाठी खाऊन लढत होते,
तर दुसऱ्या बाजूला तत्कालीन आरएसएस सरसंघचालक मधुकर दत्तात्रेय देवरस उर्फ बाळासाहेब देवरस इंदिरा गांधींना पत्र लिहून
आरएसएस ला आणीबाणी विरोधी आंदोलनापासून दूर राहण्यास सांगत होते.
आणीबाणी लागू झाल्यानंतर पाच दिवसांनी, ३० जून १९७५ रोजी देवरस यांना अटक करून महाराष्ट्रातील येरवडा जेलमध्ये पाठवले गेले.
४ जुलै १९७५ रोजी इंदिरा गांधी सरकारने आरएसएस राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर बंदी घातली.
इंदिरा गांधींना भेटू इच्छित होते देवरस
इंटेलिजेंस ब्युरो (IB) चे माजी संचालक टी. व्ही. राजेश्वर आपल्या पुस्तकात ‘इंडिया: द क्रूसियल इयर्स’ लिहितात की, “आणीबाणीच्या पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघावर बंदी घालण्यात आली होती. पण त्यांचे प्रमुख बाळासाहेब देवरस यांनी शांतपणे पंतप्रधान इंदिरा गांधींच्या निवासस्थानाशी संपर्क साधला होता. त्यांनी तत्कालीन पंतप्रधानांनी उचललेल्या अनेक पावलांचे जोरदार समर्थन केले होते. विशेषतः मुसलमानांमध्ये कुटुंब नियोजन लागू करण्याच्या संजय गांधींच्या ठोस अभियानाचे देवरस यांनी कौतुक केले होते.”
पुस्तकात हे देखील दावा केले आहे की, देवरस इंदिरा गांधी आणि संजय गांधींना भेटण्यास इच्छुक होते,
परंतु हे शक्य नव्हते कारण इंदिरा गांधींना त्यांना आरएसएसचा समर्थक म्हणून ओळखले जाऊ नये असे वाटत होते.
लक्षात घ्या की, राजेश्वर १९८० आणि १९९० च्या दशकात अनेक राज्यांचे राज्यपाल राहिले आहेत.
त्यांच्या या पुस्तकाचे विमोचन तत्कालीन उपराष्ट्रपती हामिद अन्सारी यांनी केले होते.
आणीबाणीच्या काळात इंदिरा गांधींना भेटण्याची देवरस यांची इच्छा त्यांच्या स्वतःच्या पुस्तकातही आढळते.
देवरस यांच्या ‘हिंदू संगठन और सत्तावादी राजनीति’ या पुस्तकात कळते की जेलमध्ये गेल्यानंतर त्यांनी इंदिरा गांधींना अनेक पत्रे लिहिली होती.
येरवडा जेलमध्ये पोहोचल्याच्या दोन महिन्यांनी देवरस यांनी इंदिरा गांधींना पहिले पत्र लिहिले होते. २२ ऑगस्ट १९७५ रोजी लिहिलेल्या या पत्राची सुरुवात काही अशी होते, “१५ ऑगस्ट १९७५ रोजी दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावरून राष्ट्राला संबोधित करताना, तुम्ही दिलेले भाषण मी आकाशवाणीवरून, इथे कारागृहात लक्षपूर्वक ऐकले, तुमचे भाषण योग्य आणि संतुलित होते. आणि म्हणूनच मी तुम्हाला हे पत्र लिहिण्याचा निर्णय घेतला.”
या पत्रामध्ये पुढे देवरस इंदिरा गांधींना जवळजवळ संघाची धुरा सोपवत लिहितात, “… जे तुम्ही तुमच्या १५ ऑगस्टच्या भाषणात संपूर्ण समाजाला आह्वान केले ते योग्य होते. आरएसएसचे कार्य संपूर्ण देशभर पसरलेले आहे. त्यात समाजाच्या सर्व वर्गांचे, स्तरांचे लोक आहेत. अनेक त्यागी कार्यकर्ते संघामध्ये आहेत. संघाचे सर्व कार्य निःस्वार्थ भावनेवर आधारित आहे. संघाच्या अशा शक्तीचा योजनाबद्ध उपयोग देशाच्या उन्नतीसाठी होणे आवश्यक आहे.” संघावरून बंदी हटवण्याचे निवेदन करताना देवरस आपल्या पत्राच्या शेवटी लिहितात, “तुम्हाला योग्य वाटल्यास, तुमची भेट घेण्यात मला आनंदच होईल.”
इंदिरा गांधींनी पत्रांचे उत्तर दिले नाही
इंदिरा गांधींनी देवरस यांच्या पत्राचे उत्तर दिले नाही. नंतर देवरस यांनी १० नोव्हेंबर १९७५ रोजी पुढील पत्र लिहिले. तेव्हा इलाहाबाद उच्च न्यायालयाचा निर्णय उलटून सर्वोच्च न्यायालयाने इंदिरा गांधींच्या निवडणुकीला वैध ठरवले होते. देवरस त्यांच्या पत्राची सुरुवातच इंदिरा गांधींना अभिनंदन करताना करतात, “उच्चतम न्यायालयाच्या पाचही न्यायाधीशांनी तुमची निवडणूक वैध ठरवली, त्याबद्दल तुमचे हार्दिक अभिनंदन.” आपातकालाच्या काळात आलेल्या या निर्णयाला बहुतेक विरोधी पक्षांनी काँग्रेस सरकारच्या दबावाखाली दिलेला निर्णय मानला होता.
या पत्रामध्ये पुढे देवरस संघाला आपातकाल विरोधी जेपी आंदोलनापासून दूर सांगतात, “जयप्रकाश नारायण यांच्या आंदोलनाच्या संदर्भात संघाचे नाव घेतले गेले आहे. गुजरात आंदोलन, बिहार आंदोलन, ज्यांच्या संबंधात सरकारच्या वतीने संघाचे नाव वारंवार विनाकारण जोडले गेले, त्यामुळे मला त्याबद्दल काहीतरी सांगणे क्रमप्राप्त होते. या आंदोलने स्वस्फूर्त आणि जनतेच्या असंतोषामुळे भडकली आहेत…” पत्रामध्ये पुढे देवरस इंदिरा गांधींना स्पष्ट करतात की, आंदोलन स्वस्फूर्त आणि जनतेच्या असंतोषामुळे उभे राहिले आहे.
इंदिरा गांधींनी पत्रांचे उत्तर दिले नाही तेव्हा देवरस यांनी आणीबाणीला ‘अनुशासन पर्व’ म्हणणारे विनोबा भावे यांच्याशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केला.
१२ जानेवारी १९७६ रोजी लिहिलेल्या आपल्या पत्रामध्ये देवरस विनोबा भावे यांना विनंती करतात की,
“माझी आपल्याला प्रार्थना आहे की आपण पंतप्रधानांच्या संघाविषयी असलेल्या चुकीच्या धारणा दूर करण्याचा प्रयत्न करा. त्यानुसार संघाचे स्वयंसेवक कारागृहातून मुक्त होतील, आणि आज देशामध्ये सर्व क्षेत्रांमध्ये उन्नतीच्या योजना पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखाली चालू आहेत, त्यामध्ये संघ आणि संघाचे सेवक देखील आपले योगदान देऊ शकतील, अशी स्थिती निर्माण होईल.”
आणीबाणी का लादली?
१९७५ मध्ये इलाहाबाद उच्च न्यायालयाने एका निर्णयात इंदिरा गांधींना निवडणुकीत हस्तक्षेप केल्याचा दोषी ठरवले
आणि त्यांच्यावर सहा वर्षे कोणतेही पद सांभाळण्यावर बंदी घातली.
हे प्रकरण १९७१ मध्ये झालेल्या लोकसभा निवडणुकीचे होते. यात इंदिरा यांनी त्यांच्या प्रमुख प्रतिस्पर्धी राज नारायण यांना पराभूत केले होते,
परंतु निवडणूक निकाल लागल्यानंतर चार वर्षांनी राज नारायण यांनी उच्च न्यायालयात निवडणूक निकालाला आव्हान दिले.
त्यांच्या दाव्यात म्हटले होते की इंदिरा गांधींनी निवडणुकीत सरकारी यंत्रणेचा गैरवापर केला,
ठरवलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त पैसे खर्च केले आणि मतदारांना प्रभावित करण्यासाठी चुकीच्या पद्धती वापरल्या.
न्यायालयाने या आरोपांना खरे ठरवले.
इंदिरा गांधींनी या निर्णयाला मानण्यास नकार देऊन सर्वोच्च न्यायालयात अपील करण्याची घोषणा केली
आणि २६ जूनला आणीबाणी लागू करण्याची घोषणा केली.
आकाशवाणीवर प्रसारित आपल्या संदेशात इंदिरा गांधी म्हणाल्या,
“जेव्हापासून मी सामान्य माणसाच्या आणि देशाच्या महिलांच्या फायद्यासाठी काही प्रगतिशील पावले उचलली आहेत, तेव्हापासून माझ्याविरुद्ध गहन षड्यंत्र रचले जात होते.”
अशा प्रकारे हटवली आणीबाणी
आणीबाणी लागू केल्यानंतर जवळपास दोन वर्षांनी विरोधाची लाट तीव्र होताना पाहून पंतप्रधान इंदिरा गांधींनी लोकसभा भंग करून निवडणुका घेण्याची शिफारस केली. निवडणुकीत आणीबाणी लागू करण्याचा निर्णय काँग्रेससाठी घातक ठरला. स्वतः इंदिरा गांधी त्यांच्या गड रायबरेलीतून निवडणूक हरल्या. जनता पार्टी प्रचंड बहुमताने सत्तेत आली आणि मोरारजी देसाई पंतप्रधान बनले. संसदेतील काँग्रेस सदस्यांची संख्या ३५० वरून १५३ वर आली आणि ३० वर्षांनंतर देशात बिगर काँग्रेस सरकारची स्थापना झाली. तथापि, नव्या सरकारचा कार्यकाळ फक्त दोन वर्षेच टिकला आणि अंतर्गत अंतर्विरोधांमुळे १९७९ मध्ये सरकार कोसळलं.
आपत्काल से जुडलेल्या ७ महत्त्वाच्या गोष्टी
१२ जून, १९७५: इलाहाबाद उच्च न्यायालयाने इंदिरा गांधी यांना रायबरेली येथे झालेल्या निवडणुकीदरम्यान केलेल्या गैरव्यवहारासाठी दोषी ठरवले आणि सहा वर्षांसाठी पदावरून हकालपट्टी केली. जनता पक्षाचे नेते राज नारायण यांनी १९७१ मध्ये रायबरेली निवडणुकीत पराभूत झाल्यानंतर न्यायालयात तक्रार केली होती.
२४ जून, १९७५: इलाहाबाद उच्च न्यायालयाचा निर्णय सर्वोच्च न्यायालयात पोहोचला आणि तेथेही इंदिरा गांधींना धक्का बसला
आणि निर्णय कायम ठेवण्यात आला, परंतु इंदिरा गांधींना पंतप्रधान राहण्याची परवानगी देण्यात आली.
२५ जून, १९७५: काँग्रेसचे नेते जयप्रकाश नारायण यांनी इंदिरा गांधींच्या राजीनाम्याची मागणी करत आंदोलनाची सुरुवात केली, ज्याला ‘संपूर्ण क्रांती’ असे म्हटले गेले आणि देशभरात प्रदर्शन सुरू झाले.
२५ जून, १९७५: राष्ट्रपती फखरुद्दीन अली अहमद यांनी पंतप्रधान इंदिरा गांधींच्या सांगण्यावरून भारतीय संविधानाच्या धारा ३५२ अंतर्गत आपत्कालाची घोषणा केली. आपत्काळात निवडणुका स्थगित करण्यात आल्या आणि नागरिकांच्या अधिकारांचा निरसन करून मनमानी केली गेली. संवैधानिक तरतुदींनुसार पंतप्रधानांच्या सल्ल्यानुसार प्रत्येक सहा महिन्यांनी १९७७ पर्यंत आपत्कालाची मुदत वाढवत राहिली.
सप्टेंबर, १९७६: सक्तीची पुरुष नसबंदी करण्यात आली. लोकांना यापासून वाचण्यासाठी बराच काळ लपून राहावे लागले.
१८ जानेवारी, १९७७: इंदिरा गांधींनी लोकसभा विसर्जित केली आणि मार्चमध्ये सार्वत्रिक निवडणुकांची घोषणा केली. सर्व नेत्यांना सोडून देण्यात आले.
२३ मार्च, १९७७: आणीबाणी चा काळ संपला.
आपल्या जागल्याभारत या युट्यूब चॅनेल ला भेट द्या,सबसक्राईब करा. सपोर्ट करा.
आपल्या @jaaglyabharat या टेलिग्राम चॅनेलवर सहभागी व्हा,ताज्या अपडेट्स मिळवा
जागल्याभारत वर माफक दरात जाहिरात देण्यासाठी संपर्क करा
First Published by Team Jaaglya Bharat on JULY 13,2024 | 13:10 PM
WebTitle – RSS leader Balasaheb Devras supported Indira Gandhi’s Emergency by writing several letters from jail