संयुक्त महाराष्ट्र साकार होण्यापूर्वी मुंबई कोणाची ? गुजरातची की महाराष्ट्राची हा वाद पेटला असताना तमाम बुद्धिजिवी मुंबई गुजरातची किंवा स्वतंत्र अशी भूमिका मांडत होते. तेव्हा विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मुंबई ही महाराष्ट्राचीच असे सबळ पुराव्यानिशी सिद्ध केले. त्यांनी १९४८, १९५३ आणि १९५५ साली या विषयावर संशोधनपर लेखन केले. ते इतके बिनतोड होते की, मुंबईला महाराष्ट्रापासून तोडू पाहणाऱ्या, मुंबईला स्वतंत्र राज्य बनवा म्हणणाऱ्यांची बोलतीच बंद झाली होती. त्यामुळे, मुंबईच्या महाराष्ट्रातील समावेशाच्या इतिहासात बाबासाहेबांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पण, त्याच मुंबईतील दादर रेल्वे स्थानकाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावाला होणाऱ्या विरोधाला काय म्हणावे ?
डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे राष्ट्रीय योगदान आणि नामकरण प्रकरणी विसंगती..?
१८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी दादर रेल्वे स्थानकाचे नामकरण ‘चैत्यभूमी’ होणार अशी घोषणा करुन, त्याला राज्य शासनाने तत्वतः मान्यता दिली असल्याचे सांगून त्यासाठी आवश्यक विधिमंडळीय प्रक्रिया आगामी अधिवेशनात पूर्ण करण्यात येईल असे सांगितले. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केलेली घोषणा आणि राज्य सरकारने दिलेली मान्यता ही आंबेडकरी समाजाच्या प्रदीर्घ प्रतिक्षेतील महत्त्वाची घडामोड होती. त्यामुळे अनेक वर्षांपासून प्रलंबित असलेल्या मागणीला आता सकारात्मक दिशा मिळेल अशी अपेक्षा निर्माण झाली. सर्वांना आश्चर्याचा सुखद धक्का बसला तर, काहींनी शंका उपस्थित करुन सावधानतेचा सल्ला दिला. पत्रकार वैभव छाया यांनी २९ सप्टेंबर २०२६ रोजी मी चैत्यभूमीला गेलो होतो. त्या दिवशी आयुक्तही आले होते आणि तेव्हाचाही प्रस्ताव मेट्रो स्थानकासाठीच होता अशी माहिती दिली. तर, चैत्यभूमी रेल्वे स्थानकाची घोषणा ऐकून काही मंडळींचे विरोधी चेहरे समोर आले. मात्र, दुसऱ्या दिवशी प्रस्ताव दादर मेट्रो स्थानकाच्या नामकरणा संबंधी असल्याचे स्पष्टीकरण देण्यात आले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अथवा चैत्यभूमी हे नाव दादर रेल्वे स्थानकाला देण्यात यावे ही आंबेडकरी जनतेची आणि विविध संघटनांची गेल्या अनेक वर्षांची प्रलंबित आग्रहाची मागणी होती. ही मागणी केवळ एखाद्या व्यक्तीची, संघटनेची किंवा राजकीय पक्षाची नाही तर, ती आंबेडकरी समाजाच्या सामुहिक भावना, ऐतिहासिक अस्मिता आणि महामानवाच्या स्मृतींशी जोडलेली अनेक वर्षांची लोकभावना होती. या मागणीमागे कोणताही संकुचीत राजकीय हेतू नसून, देशाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, आर्थिक, राजकीय, घटनात्मक अशा विविध क्षेत्रांच्या जडणघडणीत अतुलनीय योगदान देणाऱ्या महापुरुषाच्या अनमोल कार्याचा सन्मान करण्याची प्रामाणिक भावना होती. प्रत्येक महापुरुषाच्या कार्याचा सन्मान व्हावा, प्रत्येक समाजाच्या ऐतिहासिक भावनांचा आदर व्हावा. परंतु, एका महापुरुषाच्या नावाचा विषय आला की त्याला विरोधाची भाषा ऐकावी लागते ही विसंगती, दुटप्पीपणा निश्चितच विचार करायला लावणारा आहे.
सन २०११ मध्ये दादर रेल्वे स्थानकाचे चैत्यभूमी किंवा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नामकरण करावे अशी मागणी पुढे आली. त्यावेळी काही मंडळींनी चैत्यभूमी नामांतराला विरोध करुन, कोणत्याही नामांतराला माझा विरोध राहिलं असे सांगितले. तर, त्यानंतर दसरा मेळाव्यात चैत्यभूमी ? छट्.. शब्दात चैत्यभूमी नामांतराला विरोध दर्शवून, नांव बदलून तुमच्या आयुष्यात काय फरक पडणार नाही. असल्या भलत्या सलत्या मागण्या करु नका असे ठणकावले होते. मात्र व्हिटी टर्मिनसचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, कुर्ला टर्मिनसचे लोकमान्य टिळक टर्मिनस, शिव रेल्वे स्टेशन, राम मंदिर रेल्वे स्टेशन आणि प्रभादेवी रेल्वे स्टेशन अशी अनेक नामांतरे झाली. उड्डाणपूलांची, महामार्गांची नामकरणे झाली आणि होत आहेत.
ब्रिटिशकालीन अनेक रेल्वे स्थानकांची नामकरणे झाली, काही जिल्ह्यांचे, शहरांचे, रुग्णालयांचे नामकरण झाले.
मात्र, त्यावेळी त्या नामकरणाला कोणी विरोध केला नाही किंवा आंबेडकरी समाजानेही कधी कोणत्याही नामांतराला विरोध केला नाही.
मग, फक्त बाबासाहेबांचा विषय आला की त्यावेळीच विरोध का केला जातो ?
जाहीर सभा व कार्यक्रमांमध्ये बाबासाहेबांचे फोटो मांडायचे, त्यांचे संदर्भ द्यायचे आणि दुसरीकडे त्यांच्याच नावाला विरोध करायचा ही कोणती मानसिकता म्हणायची ?
मुंबईतील दादर हे केवळ एक शहर किंवा रेल्वे वाहतूकीचे महत्त्वाचे केंद्र नाही तर, ते आंबेडकरी चळवळीच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचे प्रेरणास्थान आहे. आंबेडकरी चळवळीचे केंद्रबिंदू डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर भवन, बुध्द भूषण प्रिंटिंग प्रेस, राजगृह, चैत्यभूमी आणि इंदू मिल परिसरातील उभारण्यात येत असलेले आंतरराष्ट्रीय स्मारक अशा बाबासाहेबांच्या अनेक निगडीत समृद्ध, ऐतिहासिक आणि प्रेरणादायी स्मृती जगाला आठवण करुन देतात. याच भूमीशी महामानवाच्या जीवनातील अनेक संघर्षमय, परिवर्तनवादी आणि ऐतिहासिक घटनांचे नाते जोडलेले आहे. म्हणून जनभावनेचा आदर करुन दादर रेल्वे स्थानकाला चैत्यभूमी किंवा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे नाव देणे म्हणजे केवळ नामफलक बदलणे नव्हे तर, या ऐतिहासिक परिसराची ओळख अधिक अर्थपूर्ण आणि व्यापक करता आली असती.
अमेरिका, इंग्लंड सारख्या देशांनी आपल्या घटनाकारांची स्मारके निर्माण करुन त्यांचा यथोचित असा सन्मान केला आहे. बाबासाहेबांनी फक्त भारतीय घटनाच निर्माण केली नाही तर, भारत देशाच्या एकूण सर्वांगीण जडणघडणीत, भविष्यकालीन विकासात्मक वाटचालीत त्यांचे फार मोठे योगदान आहे. मराठवाडा विद्यापीठ नामांतर रक्तरंजीत लढा अनेकांचे संसार उद्धवस्त करुन, प्राणांची आहुती दिल्यानंतर प्रदीर्घ १४ वर्षांनंतर नामविस्तारावर प्रश्न संपुष्टात आला. आंबेडकरी जनतेची कोणतीही मागणी असो, न्याय असो तो संघर्ष केल्याशिवाय, रस्त्यावर येऊन रक्त सांडल्याशिवाय कधीच, काही सहज मिळाले नाही. म्हणजे विकसनशील आंबेडकरी समाजाने आपल्या मागण्यांसाठी, न्याय हक्कांसाठी रस्त्यावर उतरुन हिंसक बनावे, रक्त सांडवावे किंवा आपल्या प्राणांची आहुती द्यावी असे प्रस्थापित व्यवस्थेला अभिप्रेत आहे का ? पण, आता ते शक्य नाही.
दादर हे मुंबईच्या मध्यवर्ती भागातील एक महत्त्वाचे शहर आहे. पुर्वी हा परिसर माहिम बेटाच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित होता. दादर या शब्दाचा अर्थ पूल किंवा जोडमार्ग असा केला जातो. तर, काही संदर्भामध्ये त्याचा अर्थ पायऱ्या किंवा जीना असा सांगितला आहे. दादर रेल्वे स्थानकाच्या इतिहासात १८५६ हे वर्ष महत्त्वाचे मानले जाते. सुरुवातीच्या रेल्वे नोंदींमध्ये ‘माहिम रोड’ असा उल्लेख आढळतो. पुढे या स्थानकाला १ ऑक्टोबर १८५६ रोजी ‘दादर’ हे नाव देण्यात आले. तसा दादर नावाला इतर काही इतिहास नसून, जी उच्चभ्रू मंडळी तिथे राहतात, ज्यांनी कधी बाबासाहेबांची विचारधारा, बाबासाहेबांना आपलं मानलं नाही त्यांच्या प्रतिष्ठेचा आणि अस्मितेचा प्रश्न आहे.
पश्चिम रेल्वे मार्गावरील मुंबईची ओळख असलेल्या मुंबई सेंट्रल स्थानकाच्या प्रस्तावित नाना जगन्नाथ शंकरशेठ अशा नामकरणाला विरोध झाला नाही.
४ मार्च १९९५ रोजी बॉम्बेच मुंबई करुन रेल्वे स्थानकाचेही मुंबई सेंट्रल असे नामकरण करण्यात आले होते.
मग, ब्रिटिशकालीन रेल्वे स्थानकांचे नामकरण करताना मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानकाचे नाना जगन्नाथ शंकरशेठ असे नामकरण करण्याचा प्रस्ताव का पुढे आला ?
मुंबईच्या जडणघडणीत नाना जगन्नाथ शंकरशेठ यांच योगदान फार मोठ आहे हे कोणीही नाकारु शकणार नाही.
म्हणून, महाराष्ट्राच्या राजधानीतील उपनगरीय रेल्वे स्थानकाला असलेली ‘मुंबई’ नावाची ओळखच मिटवून टाकायची का ?
मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानकाऐवजी चर्चगेट रेल्वे स्थानकाला नाना जगन्नाथ शंकरशेठ यांच नाव देता आले असते.
नावाला होणारा विरोध किंवा देण्यात येणारी कारणे योग्य आहेत का ?
युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नांव दादर रेल्वे स्थानकाला दिले नाही म्हणून त्यांचे कर्तृत्व, जागतिक किर्ती, विद्वत्ता कमी होणार नाही.
परंतु, त्यांच्या नावाला होणारा विरोध किंवा देण्यात येणारी कारणे योग्य आहेत का ?
बाबासाहेबांनी विविध जाती, धर्म, पंथ, संस्कृती असलेल्या भारत देशाला सक्षम संविधानाव्दारे स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, न्याय व धर्मनिरपेक्षता
या संविधानिक तत्वांवर देशाची एकता, अखंडता आणि राष्ट्रीय एकात्मता जोपासण्याचे महान कार्य केले आहे.
म्हणून आपला भारत देश अखंड, सार्वभौमत्व आहे. बाबासाहेबांनी आयुष्यात अनेक वेळा जातीयतेचे भयानक चटके अनुभवले.
मात्र, घटनेत त्याचा त्यांनी कुठेही परामर्श जाणवू दिला नाही. या युगपुरुषांने अस्पृश्यांनाच नाही तर, स्पृश्यांनाही पुनीत केले आहे.
बाबासाहेब हे कोणत्याही जाती, धर्म, राज्य, देश यांच्या कक्षेत सामावणारे व्यक्तीमत्व नाही हे प्रस्थापित व्यवस्थेने लक्षात घ्यावे.
तसे पाहिले तर, भारताच्या सर्वांगीण विकासाचा आराखडा हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे आहे असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही.
एवढे बाबासाहेबांचे या देशावर परोपकार असून, प्रत्येक जडणघडणीत फार मोठा वाटा आहे. देशाच्या प्रत्येक क्षेत्रात बाबासाहेबांचे फार मोठे योगदान असून,
भारत देशासाठी दूरदृष्टी ठेवून त्यांनी अनेक अनमोल, विकासात्मक, भविष्यकालीन निःपक्षपाती यशस्वी धोरणे राबविली आहेत.
मी प्रथम भारतीय अन् अंततःही भारतीय अशी प्रखर, व्यापक राष्ट्रवादाची संकल्पना मांडणाऱ्या
जागतिक विद्वत्ता, जागतिक किर्तीच्या दिग्विजयी महान राष्ट्रपुरुषाच्या नावाचा दादर रेल्वे स्थानक नामांतराला काय हरकत होती ?
आधुनिक अखंड भारताचे एकमेव शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या महापरिनिर्वाण दिनी तर प्रतिवर्षी महाराष्ट्र, देशासह जगभरातून लाखो, करोडो आंबेडकरी, आंबेडकरवादी अनुयायी आपल्या लाडक्या नेत्याचं, दैदिप्यमान देशभक्ताचं, स्फुर्तीस्थानाचं, उध्दारकर्त्याच, मुक्तीदात्याचं भावपुर्ण दर्शन घेण्यासाठी, त्यांच्या पवित्र स्मृती जागविण्यासाठी, आदरांजली, मानवंदना देण्यासाठी, विनम्र अभिवादन करण्यासाठी, नतमस्तक होण्यासाठी मोठ्या शिस्तीने, संयमाने चैत्यभूमीवर येत असतात. प्रतिवर्षी त्यांच्यात प्रचंड वाढ होत आहे आणि होतच राहणार. कारण, स्वयंस्फूर्तीने चैत्यभूमीवर येत असलेल्या अथांग जनसमुदयाची भव्यता अरबी समुद्रालाही लाजवेल अशीच असते. ती एका महान विचारविश्वाशी जोडलेल्या समाजाच्या कृतज्ञतेची, स्वाभिमानाची आणि परिवर्तनाच्या संकल्पाची जीवंत अभिव्यक्ती असते. त्यांच्या मनात बाबासाहेबांविषयी असलेली श्रद्धा, आदर, कृतज्ञता आणि आत्मियता शब्दांच्या पलीकडले असते. इतिहासाचे स्मरण, सामाजिक अस्मितेची जपणूक, सांस्कृतिक वारशाचे संवर्धन आणि पुढील हजारो पिढ्यांसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे जगासाठी प्रेरणास्रोत असतील ही भावना प्रत्येक भारतीय आंबेडकरी आणि आंबेडकरवादी अनुयायांच्या मनात ठाम आहे.

मिलिंद कांबळे चिंचवलकर
साहित्यिक,आंबेडकरी चळवळ अभ्यासक
Support Jaaglyabharat.com, – Your Small Contribution, A Big Step Towards Change!
जागल्याभारत अतिशय कमी रिसोर्स मध्ये काम करत आहे. दुसरीकडे बलाढ्य मेनस्ट्रिम मिडिया (प्रसार माध्यमे) जी सातत्याने फेक न्यूज चालवत असतात,आणि शोषित वंचित समाजाचे प्रश्न दाबत असतात.त्यामुळे आपल्या मिडियाला बळ दिले पाहिजे.अशा परिस्थितीत स्वतंत्र, प्रामाणिक आणि लोकांच्या बाजूने उभा असलेला मीडिया टिकून राहणे अत्यंत कठीण झाले आहे. म्हणूनच आपला मीडिया मजबूत करणे ही आज काळाची गरज आहे.
जागल्याभारत कोणत्याही कॉर्पोरेट, राजकीय पक्ष किंवा सत्ताकेंद्राच्या दयेवर चालत नाही. आम्ही तुमच्यासाठी ज्ञान, बातम्या आणि वास्तव मांडतो—तेही कोणताही दबाव न घेता.
जागल्याभारतवर मिळणाऱ्या ज्ञान, बातम्या आणि माहितीच्या मोबदल्यात छोटीशी आर्थिक मदत देऊ शकता.
तुमची मदत ही केवळ आर्थिक पाठबळ नाही,
ती स्वतंत्र विचारांना दिलेली साथ आहे,
ती सामाजिक न्यायासाठी उभे राहण्याची भूमिका आहे,
ती फेक न्यूजविरोधातील लढ्यातील सहभाग आहे.
थोडीशी मदतही आमच्यासाठी अत्यंत मोलाची आहे.
जागल्याभारतला बळ द्या.
सत्याला बळ द्या.
At Jaaglyabharat.com, we’re committed to bringing you accurate, insightful news that you can trust. By making a small contribution, you help us continue delivering high-quality content, expanding our reach, and staying independent. Every bit of support keeps the news accessible and empowers us to do more.
Thank you for standing with us!
आपल्या जागल्याभारत या युट्यूब चॅनेल ला भेट द्या,सबसक्राईब करा. सपोर्ट करा.
आपल्या @jaaglyabharat या टेलिग्राम चॅनेलवर सहभागी व्हा,ताज्या अपडेट्स मिळवा
जागल्याभारत वर माफक दरात जाहिरात देण्यासाठी संपर्क करा
First Published by Team Jaaglya Bharat on NOV 21,2026 | 18:50 PM
WebTitle — Inconsistencies regarding Dr. Babasaheb Ambedkar’s national contribution and the issue of renaming?






















































